ຈາກຖົງຢາງ ແລະ ກະຕຸກພລາສຕິກ ໄປເຖິງກອງຂີ້ເຫຍື້ອຕາມບາງຈຸດຂ້າງທາງ. ພາບທີ່ເຫັນອາດເບິ່ງຄືເປັນພຽງບັນຫາຄວາມສະອາດ ແຕ່ເມື່ອເບິ່ງເລິກລົງໄປ ບັນຫານີ້ຍັງສະທ້ອນເຖິງການເກັບກຳ, ການຂົນສົ່ງ, ການກຳຈັດ, ໂຄງສ້າງພື້ນຖານ ລວມເຖິງພຶດຕິກຳໃນການຈັດການຂອງເສຍ.
ເມື່ອເດີນທາງຕາມຖະໜົນ ບາງຈຸດອາດພົບເຫັນຖົງຢາງ, ກະຕຸກພລາສຕິກ ແລະ ຂອງເສຍປະເພດຕ່າງໆຢູ່ຕາມແຄມທາງ. ການຖິ້ມຂອງເສຍບໍ່ເປັນບ່ອນແມ່ນພຶດຕິກຳທີ່ຄວນແກ້ໄຂ. ແຕ່ຖ້າຈະເຂົ້າໃຈບັນຫາໃຫ້ຮອບດ້ານ ກໍຈຳເປັນຕ້ອງເບິ່ງເກີນກວ່າຄຳຖາມວ່າ “ໃຜເປັນຄົນຖິ້ມ?” ແລະ ຫັນມາເບິ່ງວ່າ ລະບົບຈັດການຂອງເສຍທັງລະບົບເຮັດວຽກແນວໃດ.
ຕາມຂໍ້ມູນທີ່ KPL ລາຍງານໃນວັນທີ 24 ກຸມພາ 2026, ລາວມີຂີ້ເຫຍື້ອຈາກຄົວເຮືອນປະມານ 6,900 ໂຕນຕໍ່ມື້ ແລະ ການເຂົ້າເຖິງບໍລິການເກັບກຳຂີ້ເຫຍື້ອຍັງຕ່ຳກວ່າ 50%. ລາຍງານດຽວກັນລະບຸວ່າ ນະຄອນຫຼວງວຽງຈັນກວມປະມານ 15% ຂອງຂີ້ເຫຍື້ອຄົວເຮືອນທີ່ເກີດຂຶ້ນທົ່ວປະເທດ.
ຂໍ້ມູນຍັງຊີ້ເຖິງບັນຫາການກຳຈັດຂອງເສຍບໍ່ເໝາະສົມ ລວມເຖິງການຖິ້ມແບບເປີດ ແລະ ການເຜົາ ພ້ອມກັບຂໍ້ຈຳກັດດ້ານງົບປະມານ, ໂຄງສ້າງພື້ນຖານ ແລະ ການຕິດຕາມຈັດການສະຖານທີ່ກຳຈັດ.
ການແກ້ບັນຫາຈະບໍ່ຄົບຖ້ວນ ຖ້າພິຈາລະນາພຽງພຶດຕິກຳຂອງຜູ້ຖິ້ມ. ເພາະລະບົບຈັດການຂອງເສຍກ່ຽວຂ້ອງກັນຕັ້ງແຕ່ ການເກີດຂອງຂີ້ເຫຍື້ອ → ການຄັດແຍກ → ການເກັບກຳ → ການຂົນສົ່ງ → ການນຳກັບມາໃຊ້/ຣີໄຊເຄິນ → ການກຳຈັດຂັ້ນສຸດທ້າຍ. ຖ້າຂັ້ນຕອນໃດຂັ້ນຕອນໜຶ່ງບໍ່ພ້ອມ ຂອງເສຍກໍອາດຫຼຸດອອກຈາກລະບົບ ແລະ ໄປປາກົດຢູ່ຕາມບ່ອນທີ່ບໍ່ຄວນຖິ້ມ.
ຂອງເສຍທີ່ຖືກຖິ້ມແບບເປີດ ຫຼື ຖືກເຜົາຢ່າງບໍ່ເໝາະສົມ ສາມາດກ່ຽວພັນກັບມົນລະພິດ ແລະ ຄວາມສ່ຽງດ້ານສຸຂະພາບ. ພລາສຕິກທີ່ຫຼຸດອອກຈາກລະບົບຈັດການ ກໍສາມາດເຂົ້າສູ່ທາງລະບາຍນ້ຳ ແລະ ແຫຼ່ງນ້ຳ ເຮັດໃຫ້ບັນຫາມົນລະພິດຂະຫຍາຍອອກໄປ.
ແຕ່ສິ່ງສຳຄັນຄື ບໍ່ຄວນຟັນທົງວ່າຂີ້ເຫຍື້ອຕາມແຄມທາງເປັນ “ສາເຫດໂດຍກົງ” ຂອງນ້ຳຖ້ວມ ຖ້າບໍ່ມີຫຼັກຖານສະເພາະພື້ນທີ່.
ບັນຫານີ້ມີການດຳເນີນງານແກ້ໄຂຢູ່ແລ້ວ. ໂຄງການ Lao PDR Pollution and Waste Management Project ໄລຍະ 2025–2031 ມີວົງເງິນ 37.85 ລ້ານໂດລາ ໂດຍເນັ້ນການປັບປຸງການຈັດການຂີ້ເຫຍື້ອ, ອຸປະກອນເກັບກຳ, ສະຖານທີ່ຖ່າຍໂອນ/ບຳບັດ, ການປັບປຸງບ່ອນຝັງກົບ ແລະ ລະບົບຕິດຕາມມົນລະພິດ. ໂຄງການມີຈຸດເນັ້ນສຳຄັນຢູ່ນະຄອນຫຼວງວຽງຈັນ ພ້ອມກັບການນຳບົດຮຽນໄປປັບໃຊ້ກັບພື້ນທີ່ອື່ນ. (World Bank)
ຖ້າຕ້ອງການໃຫ້ບັນຫາຫຼຸດລົງໃນໄລຍະຍາວ ແນວທາງທີ່ຄວນພິຈາລະນາຄື ການປ່ຽນຈາກການ “ເກັບຂີ້ເຫຍື້ອ” ໄປສູ່ການ “ປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ຂີ້ເຫຍື້ອມາກອງ”.
ອັນທຳອິດ ຄວນກຳນົດຈຸດທີ່ມີການຖິ້ມຊ້ຳ ໂດຍສຳຫຼວດຈຸດສ່ຽງ ແລະ ແກ້ບັນຫາເປັນຈຸດ ແທນການເກັບກວາດແບບກະຈາຍ.
ອັນທີສອງ ຄວນເຮັດໃຫ້ການຖິ້ມຖືກບ່ອນເປັນເລື່ອງງ່າຍ ໂດຍມີຈຸດຮັບທີ່ເໝາະສົມ, ປ້າຍຊັດເຈນ ແລະ ການເກັບກຳທີ່ເໝາະສົມ.
ອັນທີສາມ ຄວນສົ່ງເສີມການຄັດແຍກຈາກຕົ້ນທາງ ໂດຍຂອງທີ່ສາມາດນຳກັບມາໃຊ້ ຫຼື ຣີໄຊເຄິນໄດ້ ຄວນຖືກແຍກອອກຈາກຂີ້ເຫຍື້ອທົ່ວໄປ.
ອັນທີສີ່ ຄວນໃຫ້ຊຸມຊົນມີສ່ວນຮ່ວມ ເພາະຄົນໃນພື້ນທີ່ສາມາດຊ່ວຍລະບຸຈຸດທີ່ມີບັນຫາ ແລະ ຊ່ວຍເຝົ້າລະວັງໄດ້.
ອັນທີຫ້າ ຄວນມີການຕິດຕາມ ແລະ ບັງຄັບໃຊ້ຕາມລະບຽບ. ການຮົນນະລົງຢ່າງດຽວອາດບໍ່ພຽງພໍ ແຕ່ຄວນມີການຕິດຕາມຈຸດສ່ຽງ ແລະ ດຳເນີນການຕາມລະບຽບທີ່ມີຢູ່.
ທ້າຍທີ່ສຸດ ພາບຂອງຖົງຢາງ ແລະ ກະຕຸກພລາສຕິກຕາມແຄມທາງ ອາດເປັນພຽງ “ປາຍຂອງບັນຫາ”. ຢູ່ຂ້າງຫຼັງພາບນັ້ນ ມີທັງພຶດຕິກຳການຖິ້ມ, ການໃຊ້ພລາສຕິກ, ການເກັບກຳ, ການຂົນສົ່ງ, ການຄັດແຍກ, ການຣີໄຊເຄິນ, ບ່ອນກຳຈັດ ແລະ ກົນໄກຄວບຄຸມ.
ຖ້າເກັບກວາດມື້ນີ້ ແຕ່ລະບົບຍັງບໍ່ສາມາດປ້ອງກັນການຖິ້ມຊ້ຳ ບັນຫາກໍອາດກັບຄືນມາອີກ.
ຄຳຖາມສຳຄັນຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນພຽງ “ໃຜເປັນຄົນຖິ້ມ?” ແຕ່ແມ່ນ: “ຈະເຮັດແນວໃດ ໃຫ້ການຖິ້ມຂີ້ເຫຍື້ອຖືກບ່ອນ ເປັນທາງເລືອກທີ່ງ່າຍ, ສະດວກ ແລະ ຍືນຍົງ?”
ເພາະຖະໜົນທີ່ສະອາດ ບໍ່ໄດ້ເລີ່ມຈາກຄົນງານເກັບກວາດ. ມັນເລີ່ມຈາກຂີ້ເຫຍື້ອຊິ້ນທຳອິດ ທີ່ຖືກຖິ້ມລົງຂ້າງທາງ.
